edukiak

Izurdeen familia da zetazeoen artean ugariena, 62 espezie inguru osakide ditu eta. Izurdeen artean badago ebolutiboki izan den ezaugarri interesgarri bat; alegia, batzuek ibaietara moldatu dute beren burua; besteak, ordea, itsas zabalera joan dira.
Platanistido izena jarri zaie izenburu ibaietan ibiltzen diren espeziei. Horiek tamaina txikiko izurdeak dira eta haien ezaugarririk nabarmenena mokoaren forma da, oso luzea baita. Indiako Ganges ibaian badago oso bereiztasun bitxia duen bat: itsua da. Ganges ibaiko urak oso ilunak dira garraitzen dituzten jalkinak direla medio. Horrelakoetan, beraz, ikusmenak ez du zeregin handiegirik betetzen. Milioika urtetan zehar Ganges ibaiko izurdeak eboluzionatuz joan dira, eta formak ikusteko gaitasuna galdu dute, argia sumatzen duten arren. Oso sonar sistema sofistikatua garatu dute, aldiz, ibaiko ur ilunetan beste erara “ikusteko; horretarako, garezurraren atzealdean gangan antzeko konkorra eratu dute, funtzio hori bete dezan. 1914. urtean, lehenengo aldiz, antzeko ikusmena duen espezie bat aurkitu zuten Txinako Yangzi ibaian. Hego Amerikan beste bi espezie ezagutzen dira; bata Amazonas ibaian kokatua dago. Espezie hori lurralde haietan bizi diren indioek gurtu egiten dute, eta hango elezaharrak dioenez, izurde horiek, batzuetan, ibaiak utzi eta lehorreratu egiten dira, indioen herrietako emakumezkoak maitemintzeko.
Badaude itsasarteetan bizi diren izurdeak ere. Horiek badute ezaugarri nabarmena: bizkarrezurrean koipezko konkor handi bat. Afrikako eta Hego Amerikako kostaldeetan oso ezagunak dira, baina harrigarriro Marakaibo eta Orinoko aintziretan ere aurkitu dituzte; beraz, kostaldeetan ibiltzen diren zetazeo horiek ibaietan oso gora igotzeko gai dira.
Guri ezagunen eta famatuenak zaizkigun izurdeak itsas zabalean ibiltzen direnak dira. Eta horien artean aipatu behar dugun lehena izurde arrunta (Delphirus Delphis) da. Ugaztun hori itsaso epel eta bero guztietan aurki daiteke. Taldean bizi dira, eta talde horiek, zenbaitetan, ehunka kidek osatzen dituzte. Sardinaz eta sardinzarrez eratutako sarden atzetik ziztuan (zetazeorik azkarrena da) ibiltzen dira, haien elikagairik garrantzitsuena harrapatzeko.



Izurdea saltoka


Izurde hori eta zentzu orokorrean beste izurde guztiak itsasoetako ingurunera ahalik hoberen egokitu dira. Horregatik, haien azala guztiz elastikoa izanda, badute zimurtzeko aukera uraren zurrunbiloen arabera, eta horregatik dira hain abiadura handia (100 kilometro orduko) hartzeko gai.
Beste izurde famatua Tursipos izenekoa dugu. Animalia horren ospea akuarioetan zabaldu egin da, eta bertan ikusleek zetazeoaren izugarrizko jauziak beha ditzakete. Lau metroko izurde horrek egiten dituen jauziak zazpi metrokoak izatera hel daitezke. Izugarri ederra da ikustea, jauziak egin baino lehen, nola dabilen igerian urtegi biribilean barrena, buruaren tontorra ur gainetik daramala. Zergatik? Dirudienez, eboluzioak animalia horiengan moldatu duen anatomia-aldaketa bitxia da horren kausa. Zetazeoak oraindik lehorrean bizi zirenean, arnasa ahotik hartzen zuten, baina itsasoratuz gero, giro berrira egokitzeko sudur-zuloak lekuz aldatu behar izan zituzten, eta era horretan, izurdeak (eta haiek bezala beste zetazeo guztiak) egun, ur gainera azaltzen direnean, gaineztatzen duten lehenengo partea arnasa hartzeko zuloena da; hori bai, oreka aerodinamikoa suntsitu gabe.
Tursiops izurdeen mokoa motza da eta gustukoen duten habitata Atlantikoa da. Elikagaien artean sepiak, arrainak, oskoldunak eta tiburoiak ditu. Garunak (duen antolaketagatik), ideiak elkartzeko nahiko egokia dirudi eta entzumenarekin loturiko garun-zonaldeak oso garatuak ditu. Horregatik da hain handia saldoan dabilenean egiten duen soinua, eta, segur aski, beste gauza askoren artean, haien arteko harremanak taxutzeko erabiltzen ditu.
Cephalorhynchusa da beste izurde espezie bat. Haren moko definitu gabea eta azaleko zuri-beltz koloretako narrioak dira espezie horren ezaugarririk aipagarrienetakoak. Animalia horien txoko ekologikoak Hego Amerikan daude, eta lurralde haietan “tolina” izena jarri diete. Elikagairik gustukoenak marmokak eta oskoldunak ditu, beste ohiturak oraindik ezezagunak bazaizkigu ere. Badago espezie bat bizkarreko hegatsik ez duena, eta berezitasun horretan balea frankarekin bat dator. Badaude beste espezie batzuk; besteak beste, Bizkaiko golkoan zenbaitetan ikus daitekeen Lagenorhynchusa; edo Stenella deritzona, gorputza orbanez beterik daukana; edota Globicephala, talde handitan ibili eta askotan kostaldeko hondartzetan beste askorekin banaturik aurki daitekeena, taldeko zuzendariak ikaraturik nonbait bertara zuzendu baititu haren mendeko lagunak. Espezie horietan sexu-heldutasuna berandu heltzen da eta emeek heldutasun hori lortzeko sei urte behar baldin badituzte, arrek hamahiru urte itaron behar dute. Espeziearen bizi-iraupena 50 urtekoa da.



Itzuli